એક મહિનામાં સિંહોના હુમલાથી સાત મૃત્યુ! ગુજરાતમાં માનવ–સિંહ સહઅસ્તિત્વ સામે ગંભીર સવાલ

ગુજરાત માટે એશિયાટિક સિંહ માત્ર એક વન્યપ્રાણી નથી, પરંતુ રાજ્યની ઓળખ અને ગૌરવનું પ્રતીક છે. જોકે છેલ્લા એક મહિનામાં અમરેલી, ભાવનગર અને જૂનાગઢ જિલ્લામાં બનેલી ઘટનાઓએ આ ગૌરવ સાથે એક ગંભીર સવાલ પણ ઊભો કર્યો છે—સિંહોની વધતી વસતિ વચ્ચે માણસની સુરક્ષા કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે?

12 જૂનથી 11 જુલાઈ 2026 દરમિયાન ગુજરાતના સિંહપ્રભાવિત વિસ્તારોમાં સિંહના હુમલાથી અથવા સંભવિત હુમલાથી ઓછામાં ઓછા સાત લોકોનાં મોતના બનાવો સામે આવ્યા છે. આ ઉપરાંત બે વ્યક્તિ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે મૃતકોમાં બાળકો, ખેતમજૂરો, માલધારીઓ અને યાત્રાળુનો સમાવેશ થાય છે.

11 જુલાઈ: ગિરનારની યાત્રા દરમિયાન 12 વર્ષના બાળકનું મોત

11 જુલાઈના રોજ જૂનાગઢના ગિરનાર પર્વત પર અંબાજી મંદિર તરફ જઈ રહેલા 12 વર્ષના બાળકને સિંહ ખેંચી ગયો હતો. બાળક તેના પરિવાર સાથે પગથિયાં ચડી રહ્યો હતો અને યાત્રાની શરૂઆતના લગભગ 50 પગથિયાંની અંદર જ હુમલો થયો હતો. બાદમાં બાળકના શરીરના કેટલાક અવશેષ મળ્યા હતા.

વન વિભાગના જણાવ્યા પ્રમાણે ગિરનારના અંબાજી મંદિરના પગથિયાં પર યાત્રાળુ પર સિંહના હુમલાની આ પહેલી નોંધાયેલી ઘટના છે. હુમલા બાદ યાત્રાનો માર્ગ તાત્કાલિક બંધ કરવામાં આવ્યો હતો.

વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ ઘટનાની તપાસ અને સિંહ–માનવ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટેની સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજરની સમીક્ષા કરવા બેઠક બોલાવવાની જાહેરાત કરી છે.

8 જુલાઈ: અંટાળિયા નજીક 21 વર્ષના યુવકનું મોત

અમરેલી જિલ્લાના લીલિયા તાલુકાના અંટાળિયા રેવન્યુ વિસ્તારમાં 21 વર્ષના સોહેલ મુંજાવર પર સિંહે હુમલો કર્યો હતો. આ વિસ્તાર લુવારિયા રિઝર્વ ફોરેસ્ટની નજીક આવેલો છે.

વન વિભાગની પ્રાથમિક તપાસ પ્રમાણે યુવક અને તેના મિત્ર દ્વારા સંભોગ કરી રહેલા સિંહ–સિંહણની જોડી ખલેલ પામી હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ઘટનામાં સામેલ હોવાની શંકાના આધારે નવથી બાર વર્ષના નર સિંહને પકડીને નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો. જોકે હુમલાના ચોક્કસ કારણ અંગે વિગતવાર તપાસ ચાલુ રાખવામાં આવી હતી.

6 જુલાઈ: પાલિતાણામાં માલધારીને અડધો કલાક દબાવી રાખ્યો

ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણા તાલુકાના ગરજિયા ગામમાં માલધારી કાળુભાઈ પર સિંહે હુમલો કર્યો હતો. વાયરલ થયેલા વીડિયોમાં સિંહ કાળુભાઈને જમીન પર દબાવી રાખતો જોવા મળ્યો હતો.

કાળુભાઈએ ગભરાયા વગર શરીરની હલનચલન રોકી દીધી હતી. તેમની સમજદારીને કારણે સિંહે તેમને છોડી દીધા હોવાનું વન વિભાગે જણાવ્યું હતું. આ હુમલામાં તેમને ગંભીર ઈજાઓ પહોંચી હતી.

વન વિભાગે લોકોને સિંહને પથ્થર મારવા, ઘેરવા, વીડિયો બનાવવા નજીક જવા કે જાતે ભગાડવાનો પ્રયાસ ન કરવા અપીલ કરી હતી. વન્યપ્રાણી જોવા મળે ત્યારે તાત્કાલિક વન વિભાગને જાણ કરવી જોઈએ.

6 જુલાઈ: ઝૂંપડામાં સૂતા વ્યક્તિ પર હુમલો

આ જ સમયગાળામાં અમરેલી જિલ્લાના સાવરકુંડલા તાલુકાના થાવી ગામમાં રાત્રે ઝૂંપડામાં સૂતા રાજુ વાઘેલા પર સિંહે હુમલો કર્યો હતો.

રાત્રે લગભગ 10:45 વાગ્યે બનેલી ઘટનામાં રાજુ વાઘેલાના પગમાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. લોકોના અવાજથી સિંહ જંગલ તરફ જતો રહ્યો હતો. ત્યારબાદ વન વિભાગે વિસ્તારમાં નાઇટ પેટ્રોલિંગ અને સિંહનું ટ્રેકિંગ વધાર્યું હતું.

24 જૂન: દાદા સાથે ચાલતા પાંચ વર્ષના બાળકને સિંહણ ખેંચી ગઈ

અમરેલી જિલ્લાના ખાંભા તાલુકાના ચાતુરી ગામમાં પાંચ વર્ષનો બાળક તેના દાદા સાથે ગામની બહાર ચાલી રહ્યો હતો. ત્યારે સિંહણે અચાનક તેના પર હુમલો કરીને બાળકને ખેંચી લીધો હતો.

ગામલોકો અને વન વિભાગે શોધખોળ શરૂ કરી હતી, પરંતુ બાળકનો મૃતદેહ જંગલ વિસ્તારમાંથી મળ્યો હતો. આ ઘટનાએ ગ્રામજનોમાં ભારે રોષ અને ભય પેદા કર્યો હતો.

16 અને 17 જૂન: સતત બે શંકાસ્પદ જીવલેણ બનાવ

16 જૂને અમરેલી જિલ્લાના રાજુલા તાલુકાના કોવાયા ગામ નજીક હાઇવે પરના ઢાબામાં કામ કરતા એક યુવકના અવશેષ મળ્યા હતા. તે રાત્રે એકલો બહાર ગયો હતો અને ત્યારબાદ પરત ફર્યો નહોતો. વિસ્તારમાં સિંહોની અવરજવર હોવાના પુરાવા મળ્યા બાદ વન વિભાગે ચાર સિંહોને પકડીને નિરીક્ષણ હેઠળ રાખ્યા હતા.

17 જૂને ભાવનગર જિલ્લાના મહુવા તાલુકાના ગઢડા વિસ્તારમાંથી 34 વર્ષના નાગજી ગુજરિયાના શરીરના અવશેષ મળ્યા હતા. સ્થળ પરથી નર સિંહની કેશવાળના વાળ અને તાજા પગનાં નિશાન મળ્યા હતા. જોકે શરૂઆતમાં વન વિભાગે પોસ્ટમોર્ટમ અને અન્ય પુરાવા વગર સિંહે જ વ્યક્તિને મારી હોવાનું અંતિમ રીતે જાહેર કરવાનું ટાળ્યું હતું.

આ બંને બનાવો બાદ ત્રણ દિવસમાં કુલ છ સિંહોને પકડીને એનિમલ કેર સેન્ટરમાં નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.

12 જૂન: ખુલ્લામાં શૌચ માટે ગયેલા સાત વર્ષના બાળકનું મોત

અમરેલી જિલ્લાના બગસરા તાલુકાના ઘાંટિયાણ ગામમાં ખેતમજૂર પરિવારનો સાત વર્ષનો બાળક રાત્રે ખુલ્લામાં શૌચ માટે ગયો હતો. તે સમયે ત્રણથી ચાર વર્ષના સબ-એડલ્ટ સિંહે તેના પર હુમલો કરીને લગભગ એક કિલોમીટર દૂર જંગલ તરફ ખેંચી લીધો હતો.

બાળકનો મૃતદેહ મળ્યા બાદ આશરે 400થી 500 ગ્રામજનો એકઠા થયા હતા અને વન વિભાગ સામે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. પરિવાર મધ્યપ્રદેશથી ખેતીકામ માટે ગુજરાત આવતો હતો.

વન અધિકારીઓએ સ્વીકાર્યું હતું કે ખેતરોમાં શૌચાલય ન હોવાને કારણે મજૂરોને સિંહની અવરજવર ધરાવતા ખુલ્લા વિસ્તારોમાં જવું પડે છે, જેના કારણે જોખમ વધી જાય છે.

એક મહિનામાં શું સામે આવ્યું?

ઉપલબ્ધ મીડિયા અહેવાલોના આધારે 12 જૂનથી 11 જુલાઈ દરમિયાન સિંહના હુમલા અથવા શંકાસ્પદ હુમલા સાથે જોડાયેલા ઓછામાં ઓછા સાત મૃત્યુ સામે આવ્યા છે.

તેમાં—

• ઘાંટિયાણ ગામનો સાત વર્ષનો બાળક
• કોવાયા નજીકનો ખેતમજૂર
• ગઢડા–મહુવા વિસ્તારના નાગજી ગુજરિયા
• ચાતુરી ગામનો પાંચ વર્ષનો બાળક
• અંટાળિયા નજીકનો 21 વર્ષનો યુવક
• પિપળેશ્વર વિસ્તારમાં નોંધાયેલું શંકાસ્પદ મૃત્યુ
• ગિરનાર પરનો 12 વર્ષનો યાત્રાળુ

આ ઉપરાંત પાલિતાણાના ગરજિયા અને સાવરકુંડલાના થાવી ગામમાં બે વ્યક્તિ ઘાયલ થઈ હતી. 7 જુલાઈ સુધીના અહેવાલમાં વન વિભાગને ટાંકીને તાજેતરના અઠવાડિયાંમાં છ વ્યક્તિ માર્યા ગયા અથવા સિંહના હુમલામાં માર્યા ગયાની શંકા હોવાનું જણાવાયું હતું. 11 જુલાઈની ગિરનારની ઘટના બાદ આ સંખ્યા ઓછામાં ઓછી સાત થાય છે.

શું સિંહોની વસતિ વધવી જ સમસ્યાનું કારણ છે?

2025ની સિંહ વસતિ ગણતરી પ્રમાણે ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહોની સંખ્યા 891 પર પહોંચી છે. સિંહ સંરક્ષણની દૃષ્ટિએ આ મોટી સફળતા છે, પરંતુ મોટી સંખ્યામાં સિંહો હવે ગીરના સુરક્ષિત જંગલની બહાર રેવન્યુ વિસ્તાર, ખેતીની જમીન, દરિયાકાંઠા, ગામની સીમ અને માનવ વસાહતોની નજીક રહે છે.

આથી માત્ર સિંહોની સંખ્યાને હુમલાનું કારણ ગણવું યોગ્ય નહીં બને. માનવ–સિંહ સંઘર્ષ પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે:

1. સિંહોના રહેઠાણનો વિસ્તાર વધ્યો

ગીરની બહાર અમરેલી, ભાવનગર, જૂનાગઢ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં સિંહોનો કાયમી વસવાટ વધી રહ્યો છે. આ વિસ્તારોમાં જંગલની સાથે ખેતી, રસ્તા, રેલવે, ઔદ્યોગિક એકમો અને ગામો પણ આવેલા છે.

2. રાત્રે ખુલ્લામાં અવરજવર

તાજેતરના અનેક બનાવો રાત્રે, વહેલી સવારે અથવા એકાંત વિસ્તારમાં બન્યા છે. ખુલ્લામાં શૌચ, ખેતરમાં પાણી વાળવા જવું, પશુ ચરાવવા જવું અથવા એકલા અવરજવર કરવી જોખમ વધારે છે.

3. ખેતમજૂરો માટે મૂળભૂત સુવિધાનો અભાવ

ઘાંટિયાણની ઘટનાએ એક ગંભીર સામાજિક પ્રશ્ન પણ સામે મૂક્યો છે. ખેતરોમાં કામ કરતા શ્રમિકો માટે સુરક્ષિત રહેઠાણ, શૌચાલય અને રાત્રિપ્રકાશ જેવી સુવિધાઓ ન હોય તો તેઓ વન્યપ્રાણીઓની અવરજવર ધરાવતા ખુલ્લા વિસ્તારમાં જવા મજબૂર બને છે.

4. સિંહને ઘેરવા અને વીડિયો બનાવવાની પ્રવૃત્તિ

સિંહ દેખાય ત્યારે લોકો મોટી સંખ્યામાં ભેગા થવા, બૂમો પાડવા, વાહનથી પીછો કરવા અથવા પથ્થર મારવાનો પ્રયાસ કરે છે. આવી પ્રવૃત્તિથી શાંત પ્રાણી પણ આક્રમક બની શકે છે.

5. વન્યજીવ કોરિડોરમાં માનવીય દબાણ

રસ્તા, રેલવે, ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ, ખુલ્લા કૂવા, વીજતાર અને ખેતીના વિસ્તારને કારણે સિંહોની અવરજવરનો કુદરતી માર્ગ સંકુચિત થઈ શકે છે. પરિણામે માણસ અને સિંહ વચ્ચેનો સંપર્ક વધે છે.

સરકાર અને વન વિભાગ સામે કયા સવાલો?

દરેક હુમલા બાદ સિંહને પકડી લેવું તાત્કાલિક પગલું છે, પરંતુ સમગ્ર સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નથી. હવે નીચેના સવાલોના સ્પષ્ટ જવાબ જરૂરી છે:

• સિંહપ્રભાવિત ગામોનું જોખમ આધારિત મેપિંગ કેમ ન કરવામાં આવે?
• વારંવાર સિંહ દેખાતા ગામોમાં 24 કલાકની રેપિડ રિસ્પોન્સ ટીમ કેમ ન હોય?
• ખેતમજૂરો માટે શૌચાલય અને સુરક્ષિત રહેઠાણ ફરજિયાત કેમ ન બનાવાય?
• ગામની સીમ અને યાત્રામાર્ગો પર એલર્ટ સિસ્ટમ કેમ ન સ્થાપવામાં આવે?
• રાત્રે સિંહની અવરજવર અંગે મોબાઇલ મેસેજ અથવા સાયરનથી સૂચના કેમ ન આપવામાં આવે?
• સિંહોના વર્તનમાં આવતા ફેરફારોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કેમ ન થાય?
• એક જ વિસ્તારમાં માનવ પર હુમલો કરનારા સિંહોની ઓળખ અને લાંબા ગાળાનું મોનિટરિંગ કેવી રીતે થાય છે?

ગિરનારની ઘટના બાદ રાજ્ય સરકારે સિંહ–માનવ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે હાલની SOPની સમીક્ષા કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. હવે આ સમીક્ષા માત્ર બેઠક પૂરતી ન રહે અને જમીન પર દેખાતા ફેરફારોમાં બદલાય તે જરૂરી છે.

સિંહપ્રભાવિત વિસ્તારમાં લોકોએ શું ધ્યાન રાખવું?

વન વિભાગની સૂચનાઓ પ્રમાણે લોકોએ રાત્રે અથવા વહેલી સવારે એકલા ખેતર, જંગલની સીમ કે નિર્જન વિસ્તારમાં ન જવું જોઈએ. રાત્રે જવું અનિવાર્ય હોય તો જૂથમાં જવું, ટોર્ચ અને લાકડી સાથે રાખવી તથા સિંહ દેખાય તો સુરક્ષિત અંતર જાળવવું.

સિંહને પથ્થર મારવો, વાહનથી પીછો કરવો, તેની આસપાસ ભીડ કરવી અથવા ફોટો–વીડિયો માટે નજીક જવું જીવલેણ બની શકે છે. વન્યપ્રાણી દેખાય ત્યારે તાત્કાલિક વન વિભાગને જાણ કરવી જોઈએ.

સંરક્ષણ સફળ થયું, હવે સહઅસ્તિત્વને સફળ બનાવવાનો સમય

ગુજરાતે એશિયાટિક સિંહને લુપ્ત થવાથી બચાવીને વિશ્વ સમક્ષ સંરક્ષણનું સફળ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. પરંતુ સાચી સફળતા માત્ર સિંહોની સંખ્યા વધારવામાં નથી. સિંહોની સાથે રહેતા લોકો પોતાને સુરક્ષિત અનુભવે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.

સિંહને દુશ્મન બનાવવાથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં અને માનવજીવનના સતત નુકસાનને માત્ર “કુદરતી ઘટના” કહીને અવગણવું પણ યોગ્ય નથી.

જંગલ બહાર વધતી સિંહોની વસતિ માટે નવા રહેઠાણ, વૈજ્ઞાનિક મોનિટરિંગ, ઝડપી ચેતવણી વ્યવસ્થા, સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી અને ખેતમજૂરો માટે મૂળભૂત સુરક્ષા સુવિધાઓ જરૂરી છે.

છેલ્લા એક મહિનાની ઘટનાઓ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે—ગુજરાતે સિંહ સંરક્ષણનું મોડેલ તો બનાવ્યું છે, હવે માનવ–સિંહ સહઅસ્તિત્વનું સુરક્ષિત મોડેલ બનાવવાની તાત્કાલિક જરૂર છે.