પ્લાઝમાની થેલીમાં લોહી નહીં, રંગીન સ્લાઈન! ચાંગોદરમાં માનવજીવન સાથે ચેડાં કરતું કૌભાંડ ઝડપાયું

અમદાવાદ નજીક આવેલા ચાંગોદરમાંથી બહાર આવેલું બ્લડ પ્લાઝમા ભેળસેળનું કૌભાંડ માત્ર આર્થિક છેતરપિંડીનો મામલો નથી. આ કૌભાંડ દેશની બ્લડ બેંકો, ફાર્મા કંપનીઓ અને જીવનરક્ષક દવાઓની સપ્લાય ચેઇન સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.

અમદાવાદ ગ્રામ્ય પોલીસની સ્પેશિયલ ઓપરેશન ગ્રુપ એટલે કે SOGની તપાસમાં સામે આવેલા આરોપ મુજબ, ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની સુધી પહોંચાડવામાં આવતા અસલી બ્લડ પ્લાઝમાને રસ્તામાંથી કાઢી લેવામાં આવતું હતું. તેની જગ્યાએ રંગીન સ્લાઈન અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળું અને ઉપયોગ માટે અયોગ્ય પ્લાઝમા ભરીને બેગ ફરીથી સીલ કરી દેવામાં આવતી હતી.

પોલીસે આ કેસમાં ચાર લોકોની ધરપકડ કરી છે અને 1,140 પ્લાઝમા યુનિટ સહિત કુલ અંદાજે 12.06 લાખ રૂપિયાનો મુદ્દામાલ જપ્ત કર્યો છે.

આ સમગ્ર મામલો એટલા માટે વધુ ગંભીર છે કારણ કે બ્લડ પ્લાઝમામાંથી અનેક પ્રકારની જીવનરક્ષક દવાઓ બનાવવામાં આવે છે. આ સપ્લાય ચેઇનમાં થોડું પણ ભેળસેળયુક્ત કે અયોગ્ય મટિરિયલ દાખલ થાય તો તેની અસર અનેક દર્દીઓ સુધી પહોંચી શકે છે.

પ્લાઝમા કૌભાંડનો મુખ્ય આરોપી કોણ?

પોલીસના જણાવ્યા પ્રમાણે આ કૌભાંડનો મુખ્ય સૂત્રધાર દિનેશભાઈ ઉમાભાઈ ચૌધરી હોવાનું માનવામાં આવે છે. દિનેશ અગાઉ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે બ્લડ પ્લાઝમા કલેક્શન એક્ઝિક્યુટિવ તરીકે કામ કરતો હતો.

આ કામગીરી દરમિયાન તેને બ્લડ બેંકોમાંથી પ્લાઝમા કેવી રીતે એકત્રિત થાય છે, તેનો સંગ્રહ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે, કઈ રીતે પરિવહન થાય છે અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીમાં કઈ પ્રક્રિયાથી પહોંચાડવામાં આવે છે તેની સંપૂર્ણ માહિતી મળી હતી.

પોલીસનો આરોપ છે કે દિનેશે આ અનુભવ અને સંપર્કોનો ઉપયોગ પ્લાઝમા ચોરી અને ભેળસેળ માટે કર્યો હતો.

આ કેસમાં દિનેશ ઉપરાંત મોહન દાજીબા ગાયકવાડ, રફીક સલામભાઈ ખલીફા અને જિતેન્દ્રભાઈ બળદેવભાઈ સોલંકીની ધરપકડ કરવામાં આવી છે.

મોહન ગાયકવાડનો સંબંધ મહારાષ્ટ્રના વાશિમ વિસ્તાર સાથે હોવાનું સામે આવ્યું છે, જ્યારે રફીક અને જિતેન્દ્ર પ્લાઝમા કલેક્શન વાહનના પરિવહન સાથે જોડાયેલા હોવાનું પોલીસ તપાસમાં જણાવાયું છે.

કોર્ટમાં ગુનો સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી તમામ વ્યક્તિઓને આરોપી તરીકે જ ગણવામાં આવશે.

પ્લાઝમાની હેરાફેરી કેવી રીતે કરવામાં આવતી હતી?

બ્લડ બેંકોમાંથી એકત્રિત કરાયેલું પ્લાઝમા ખાસ વાહનો દ્વારા ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. પ્લાઝમા અત્યંત સંવેદનશીલ જૈવિક પદાર્થ હોવાથી તેના પરિવહન દરમિયાન ચોક્કસ તાપમાન, સીલ, દસ્તાવેજો અને બેચ નંબરનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી હોય છે.

પોલીસના આરોપ પ્રમાણે, મહારાષ્ટ્રના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી અસલી પ્લાઝમા લઈને વાહન ગુજરાત તરફ આવતું હતું. વાહનના ડ્રાઇવર અને સહાયક દ્વારા મુખ્ય આરોપીને અગાઉથી જાણ કરવામાં આવતી હતી.

કન્સાઇનમેન્ટ સીધું કંપનીમાં પહોંચાડવાને બદલે વાહનને ચાંગોદર નજીક મોરૈયા વિસ્તારમાં આવેલા સ્થળે લઈ જવામાં આવતું હતું.

ત્યાં અસલી અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્લાઝમાની બેગ વાહનમાંથી કાઢી લેવામાં આવતી હતી. તેના સ્થાને અગાઉથી તૈયાર કરેલી રંગીન સ્લાઈન અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળા પ્લાઝમાની બેગ રાખવામાં આવતી હતી.

પ્લાઝમા બેગનું વજન, દેખાવ અને સંખ્યા અસલી કન્સાઇનમેન્ટ જેવી જ રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હતો. ત્યારબાદ બેગને સીલિંગ મશીનથી ફરીથી પેક કરવામાં આવતી હતી, જેથી સામાન્ય તપાસ દરમિયાન કોઈને શંકા ન જાય.

બદલાયેલું કન્સાઇનમેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીમાં પહોંચાડી દેવામાં આવતું હતું, જ્યારે રસ્તામાંથી કાઢવામાં આવેલું અસલી પ્લાઝમા ગેરકાયદેસર રીતે અન્ય લોકોને વેચવામાં આવતું હોવાનો આરોપ છે.

પોલીસના પ્રાથમિક અંદાજ પ્રમાણે આ રીતે લગભગ 114 લિટર પ્લાઝમાની હેરાફેરી કરવામાં આવી હતી. ચોરાયેલા પ્લાઝમાને આશરે 5,000 રૂપિયા પ્રતિ લિટરના ભાવે વેચવામાં આવતું હોવાની પણ તપાસ ચાલી રહી છે.

પોલીસને દરોડામાં શું મળ્યું?

અમદાવાદ ગ્રામ્ય SOG દ્વારા કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીમાં 1,140 બ્લડ પ્લાઝમા યુનિટ જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્લાઝમાની અંદાજિત કિંમત લગભગ 11 લાખ રૂપિયા હોવાનું જણાવાયું છે.

આ ઉપરાંત પોલીસને એક ડીપ ફ્રીઝર, ત્રણ કેમિકલની બોટલ, પ્લાઝમા બેગને ફરી સીલ કરવા માટેનું મશીન, 34 ખાલી પ્લાઝમા બેગ અને એક મહિન્દ્રા બોલેરો પિકઅપ વાહન મળ્યું હતું.

તમામ સામગ્રી અને વાહન સહિત જપ્ત કરાયેલા મુદ્દામાલની કુલ કિંમત આશરે 12.06 લાખ રૂપિયા ગણાવવામાં આવી છે.

હવે તપાસનો સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે ભેળસેળયુક્ત પ્લાઝમાના કેટલા કન્સાઇનમેન્ટ અગાઉ ફાર્માસ્યુટિકલ સપ્લાય ચેઇનમાં પહોંચી ચૂક્યા છે.

પોલીસ અને દવા નિયામક તંત્ર દ્વારા એ પણ તપાસવામાં આવી શકે છે કે ચોરી કરાયેલું અસલી પ્લાઝમા કોને વેચવામાં આવ્યું હતું અને કોઈ હોસ્પિટલ, બ્લડ બેંક, દવા ઉત્પાદક અથવા મધ્યસ્થી તેની સાથે જોડાયેલો હતો કે નહીં.

પ્લાઝમા શું છે અને તે શા માટે મહત્ત્વનું છે?

માનવ રક્તના પ્રવાહી ભાગને પ્લાઝમા કહેવામાં આવે છે. તે સામાન્ય રીતે પીળાશ પડતો પ્રવાહી હોય છે અને તેમાં પાણી ઉપરાંત પ્રોટીન, એન્ટિબોડીઝ, ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ, હોર્મોન્સ અને અન્ય મહત્ત્વના ઘટકો હોય છે.

પ્લાઝમામાંથી એલ્બ્યુમિન, ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન અને લોહી ગંઠાવનારા ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ જેવી દવાઓ બનાવવામાં આવે છે.

આ દવાઓનો ઉપયોગ હિમોફિલિયા, ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ, રોગપ્રતિકારક શક્તિની કેટલીક બીમારીઓ, ગંભીર ઇન્ફેક્શન, બર્ન્સ, લિવરની બીમારીઓ અને અન્ય જટિલ તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં કરવામાં આવે છે.

ભેળસેળયુક્ત, દૂષિત કે અયોગ્ય પ્લાઝમા દવા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં પહોંચી જાય તો અંતિમ ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, શુદ્ધતા અને અસરકારકતા પર અસર પડી શકે છે.

જોકે જપ્ત કરાયેલું પ્લાઝમા કોઈ દર્દીને સીધું ચઢાવવામાં આવ્યું હતું કે તેમાંથી દવા બનાવવામાં આવી હતી તે અંગે હજુ અંતિમ માહિતી જાહેર થઈ નથી. આ બાબત તપાસ અને લેબોરેટરી પરીક્ષણ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.

ખોટા તાપમાને રાખેલું પ્લાઝમા પણ ખતરનાક

પ્લાઝમાના સંગ્રહ અને પરિવહનમાં ‘કોલ્ડ ચેઇન’ જાળવવી અત્યંત જરૂરી છે. ભારતમાં બ્લડ બેંકો માટેના નિયમો મુજબ ફ્રેશ ફ્રોઝન પ્લાઝમાને નિર્ધારિત સમયમાં ફ્રીઝ કરીને સામાન્ય રીતે માઇનસ 30 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ ગરમ ન થાય તેવા તાપમાને સંગ્રહિત રાખવાનું હોય છે.

પ્લાઝમાનો પ્રકાર, આગળનો ઉપયોગ અને ઉત્પાદકની મંજૂર પ્રક્રિયા પ્રમાણે તાપમાનના ધોરણો અલગ હોઈ શકે છે. પરંતુ સામાન્ય આઇસ બોક્સ, ઘરેલુ ફ્રીઝર કે અનિયંત્રિત તાપમાને પ્લાઝમા રાખવાથી તેના પ્રોટીન અને અન્ય જૈવિક ઘટકોની ગુણવત્તા બગડી શકે છે.

આવું પ્લાઝમા દેખાવમાં સામાન્ય લાગી શકે છે, પરંતુ તેની અસરકારકતા ઓછી થઈ શકે છે અથવા તે ઉપયોગ માટે અસુરક્ષિત બની શકે છે.

તેથી ચોરી કરાયેલું પ્લાઝમા અસલી હોવા છતાં જો યોગ્ય તાપમાન અને દસ્તાવેજો વિના રાખવામાં આવ્યું હોય તો તેને દર્દીઓ કે દવા ઉત્પાદન માટે સુરક્ષિત માની શકાય નહીં.

2016માં પંજાબમાંથી ઝડપાયું હતું 21 હજારથી વધુ નકલી પ્લાઝમા

નકલી બ્લડ પ્લાઝમાનું આ ભારતનું પહેલું કૌભાંડ નથી.

જૂન 2016માં પંજાબના બઠિંડા નજીક બેહમાન દિવાના ગામ પાસે પોલીસે એક કૂલિંગ વાનમાંથી કથિત રીતે બનાવવામાં આવેલી નકલી પ્લાઝમાની 21,752 બેગ જપ્ત કરી હતી.

તે સમયે પાંચ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પોલીસના પ્રારંભિક દાવા મુજબ બે રૂમના મકાનમાં ઇંડાની જરદી, રિફાઇન્ડ તેલ, સોયા મિલ્ક, પાણી અને કૃત્રિમ રંગને ભેળવીને પ્લાઝમા જેવો પ્રવાહી પદાર્થ બનાવવામાં આવતો હતો.

આ પેકેટોને અસલી બ્લડ પ્લાઝમાની જેમ બેગમાં ભરીને ફ્રોઝન સ્વરૂપમાં મુંબઈ મોકલવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી હતી.

આરોપીઓમાં બ્લડ બેંક અને હોસ્પિટલ સાથે જોડાયેલા લેબ ટેક્નિશિયન પણ સામેલ હોવાનું તે સમયના અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું. પોલીસ તપાસમાં મુંબઈની એક કંપનીને મોટા જથ્થામાં પ્લાઝમા સપ્લાય કરવા માટે કરોડો રૂપિયાના કથિત કરારની માહિતી પણ સામે આવી હતી.

જપ્ત કરાયેલા પેકેટોમાં ખરેખર માનવ પ્લાઝમા હતું કે કૃત્રિમ મિશ્રણ, તેની તપાસ માટે નમૂના નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયોલોજિકલ્સ મોકલવામાં આવ્યા હતા.

2016નો પંજાબ કેસ અને 2026નો ચાંગોદર કેસ બતાવે છે કે મેડિકલ સપ્લાય ચેઇનમાં અંદરની માહિતી ધરાવતા લોકો, વાહનચાલકો, મધ્યસ્થીઓ અને ગેરકાયદેસર ખરીદદારોનું નેટવર્ક અત્યંત જોખમી બની શકે છે.

ભારતીય કાયદામાં નકલી પ્લાઝમાની શું સજા છે?

બ્લડ અને બ્લડના ઘટકોનું સંગ્રહ, પ્રક્રિયા, વેચાણ અને વિતરણ Drugs and Cosmetics Act, 1940 અને તે હેઠળના નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

કાયદાની કલમ 17A મુજબ જો કોઈ દવામાં હાનિકારક પદાર્થ ઉમેરવામાં આવ્યો હોય, અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિમાં તેને તૈયાર કે પેક કરવામાં આવી હોય અથવા કોઈ પદાર્થ ભેળવી તેની ગુણવત્તા કે શક્તિ ઘટાડવામાં આવી હોય તો તેને ભેળસેળયુક્ત દવા ગણાવી શકાય છે.

કલમ 17B મુજબ કોઈ દવાના સ્થાને બીજી વસ્તુ કે પદાર્થ સંપૂર્ણ અથવા આંશિક રીતે ભરી દેવામાં આવ્યો હોય અથવા તે અસલી દવા જેવી દેખાડીને છેતરપિંડી માટે રજૂ કરવામાં આવે તો તેને બનાવટી કે સ્પ્યુરિયસ ડ્રગ ગણાવી શકાય છે.

કલમ 18 આવી ભેળસેળયુક્ત, બનાવટી અથવા ધોરણો મુજબ ન હોય તેવી દવાના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વેચાણ અને વિતરણ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

જો લેબોરેટરી તપાસમાં સાબિત થાય કે જપ્ત કરાયેલું મટિરિયલ ભેળસેળયુક્ત અથવા બનાવટી દવા હતું અને તેના ઉપયોગથી દર્દીનું મૃત્યુ અથવા ગંભીર ઈજા થવાની શક્યતા હતી, તો Drugs and Cosmetics Actની કલમ 27 હેઠળ ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની જેલથી લઈને આજીવન કેદ સુધીની સજા થઈ શકે છે.

આ સાથે ઓછામાં ઓછા 10 લાખ રૂપિયા અથવા જપ્ત કરેલી દવાની કિંમતના ત્રણ ગણા પૈકી જે રકમ વધુ હોય એટલો દંડ પણ થઈ શકે છે.

જોકે કઈ ચોક્કસ કલમ અને કેટલી સજા લાગશે તેનો નિર્ણય જપ્ત નમૂનાના લેબોરેટરી રિપોર્ટ, તેનો હેતુ, સપ્લાયનું સ્થળ, દર્દીને થયેલું નુકસાન અને પોલીસ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા પુરાવાના આધારે થશે.

BNS હેઠળ પણ સાત વર્ષ સુધીની સજા થઈ શકે

અસલી પ્લાઝમા હોવાનું કહીને રંગીન સ્લાઈન, કેમિકલ અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળું મટિરિયલ વેચવામાં આવ્યું હોય તો ભારતીય ન્યાય સંહિતાની છેતરપિંડી સંબંધિત કલમો લાગુ પડી શકે છે.

BNSની કલમ 318(4) હેઠળ છેતરપિંડી કરીને મિલકત કે નાણાં મેળવવાના ગુનામાં સાત વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડની જોગવાઈ છે.

જો પ્લાઝમાની બેગના લેબલ, દસ્તાવેજ, સીલ, બેચ નંબર કે અન્ય રેકોર્ડ સાથે છેડછાડ કરવામાં આવી હોય તો BNSની કલમ 336 હેઠળ ફોર્જરીનો ગુનો પણ બની શકે છે. છેતરપિંડીના હેતુથી ફોર્જરી કરવામાં આવી હોય તો સાત વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે.

કેસની હકીકત પ્રમાણે ચોરી, ચોરાયેલો માલ રાખવો કે વેચવો, ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત, ષડયંત્ર અને પુરાવા નષ્ટ કરવા જેવી અન્ય કલમો પણ ઉમેરાઈ શકે છે.

જો ભેળસેળયુક્ત પ્લાઝમા કે તેમાંથી બનેલી દવાના કારણે કોઈ દર્દીને ગંભીર ઈજા થાય અથવા તેનું મૃત્યુ થાય તો માનવ શરીર સામેના ગુનાઓને લગતી વધુ ગંભીર કલમો ઉમેરવાનો પ્રશ્ન પણ ઊભો થઈ શકે છે. પરંતુ તેના માટે આરોપીઓના કૃત્ય અને દર્દીને થયેલા નુકસાન વચ્ચે સીધો સંબંધ પુરાવાથી સાબિત કરવો જરૂરી રહેશે.

સૌથી મોટો સવાલ: નકલી પ્લાઝમા ક્યાં સુધી પહોંચ્યું?

આ કેસમાં માત્ર ચાર લોકોની ધરપકડ પૂરતી નથી. આ નેટવર્કની સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઇન શોધવી જરૂરી છે.

તપાસમાં એ જાણવું મહત્ત્વનું બનશે કે અગાઉ કેટલા કન્સાઇનમેન્ટ બદલવામાં આવ્યા હતા, કઈ બ્લડ બેંકોમાંથી પ્લાઝમા આવ્યું હતું, કઈ કંપનીઓને મોકલવામાં આવ્યું હતું અને ચોરાયેલું અસલી પ્લાઝમા કયા ખરીદદારો સુધી પહોંચ્યું હતું.

ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓએ કન્સાઇનમેન્ટ સ્વીકારતી વખતે કયા ગુણવત્તા પરીક્ષણો કર્યા હતા અને બેગના સીલ, તાપમાન તથા દસ્તાવેજોમાં રહેલી ગેરરીતિ કેમ પકડાઈ નહીં તે પણ તપાસનો વિષય છે.

જરૂર જણાય તો અગાઉ પહોંચાડવામાં આવેલા બેચને ઓળખીને બજારમાંથી પાછા ખેંચવા, ઉત્પાદન અટકાવવા અને સંબંધિત હોસ્પિટલ કે કંપનીને ચેતવણી આપવી પડશે.

ચાંગોદરનું પ્લાઝમા કૌભાંડ પોલીસ કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત રહેવું જોઈએ નહીં. આ ઘટના સમગ્ર મેડિકલ સપ્લાય ચેઇન માટે ચેતવણી છે કે જીવનરક્ષક દવાઓના કાચા માલ સાથે ચેડાં માત્ર છેતરપિંડી નહીં, પરંતુ અનેક નિર્દોષ દર્દીઓના જીવન સામેનો ગંભીર ગુનો છે.